Plasebo Etkisi Nedir? Plasebo İlaçlar Nasıl Etki Gösterir?

Plasebo Etkisi Nedir?

Plasebo etkisi, kişinin etkili bir tedavi aldığına inanması veya uygulanan tedaviden yarar göreceğini düşünmesi sonucunda bazı belirtilerinde gerçek bir rahatlama hissetmesidir. Ancak bu durum yalnızca olumlu düşünmekten ya da kişinin kendisini iyi olduğuna inandırmasından ibaret değildir.

Hastanın tedaviye yönelik beklentisi, daha önce yaşadığı deneyimler, doktorla kurduğu iletişim ve tedavinin uygulanma şekli plasebo yanıtının ortaya çıkmasında etkili olabilir. Başka bir ifadeyle plasebo etkisi, zihnin bedeni hayali bir şekilde iyileştirmesi değil, tedavi ortamının beyinde ve belirtilerin algılanmasında oluşturduğu gerçek bir yanıttır. NCCIH, plasebo etkisini kişinin bir uygulamanın kendisine yardımcı olacağını beklemesi sonucunda oluşan yararlı sağlık yanıtı olarak tanımlamaktadır.

Plasebo denildiğinde çoğu kişinin aklına şekerden yapılmış sahte bir hap gelir. Oysa plasebo yalnızca tablet şeklinde olmak zorunda değildir. Etken madde içermeyen bir kapsül, serum fizyolojik enjeksiyonu veya gerçek bir tıbbi işlemi taklit eden uygulama da araştırmalarda plasebo olarak kullanılabilir.

Buradaki temel amaç hastaları kandırarak tedavi etmek değil, incelenen ilacın veya yöntemin gerçek etkisini daha doğru biçimde ölçmektir. Plasebo, araştırılan ilaçla benzer görünür ve aynı şekilde uygulanır; fakat incelenen ilacın farmakolojik özelliğini taşımaz.

Plasebo Etkisi ve İnancın Beden Üzerindeki Etkisi

İnsan beyni, beklentilere ve öğrenilmiş deneyimlere göre bedensel belirtileri farklı şekillerde yorumlayabilir. Daha önce ağrı kesici aldıktan sonra rahatlayan bir kişi, aynı görünüme sahip ancak etken madde içermeyen bir tablet aldığında da belirli ölçüde rahatlama hissedebilir.

Hapın rengi ve şekli, doktorun yaklaşımı, hastane ortamı ve tedaviye duyulan güven kişinin beklentisini güçlendirebilir. Bu nedenle plasebo etkisi yalnızca verilen hapla ilgili değildir. Tedaviyi çevreleyen ortamın tamamı bu yanıt üzerinde rol oynayabilir.

Plasebo yanıtının ortaya çıkmasında yalnızca bilinçli düşünceler etkili olmaz. Koşullanma, geçmiş tedavi deneyimleri ve hasta ile sağlık çalışanı arasındaki iletişim de önemlidir. Araştırmalar; beklenti, öğrenme ve sosyal etkileşim gibi süreçlerin plasebo etkisine katkıda bulunabileceğini göstermektedir. Beynin ağrı ve ödül sistemleriyle bağlantılı bazı nörokimyasal mekanizmaların da bu süreçte rol oynadığı düşünülmektedir.

Plasebo etkisi özellikle ağrı algısı gibi beyin tarafından yorumlanan öznel belirtilerde daha belirgin olabilir. Bununla birlikte plasebo, hastalığın temel nedenini ortadan kaldıran bir ilaçla aynı şey değildir.

Örneğin kişinin ağrıyı daha az hissetmesine yardımcı olabilir; ancak tek başına bir enfeksiyonu ortadan kaldırmaz, kırık kemiği kaynatmaz veya tümörü küçülten bir tedavinin yerine geçmez. Plaseboların kişinin kendisini daha iyi hissetmesini sağlayabilmesiyle hastalığı tedavi etmesi aynı şey değildir.

Plasebo İlaçların İçeriği Nedir?

Plasebo ürünlerinin içeriği araştırmanın türüne göre değişebilir. Tabletlerde laktoz, nişasta, selüloz veya benzeri yardımcı maddeler kullanılabilir. Enjeksiyon şeklindeki plasebolarda ise bazı araştırmalarda serum fizyolojik tercih edilebilir.

Önemli olan kullanılan maddenin, araştırılan ilacın özel farmakolojik etkisine sahip olmamasıdır. Plasebonun gerçek tedaviye görünüş, tat ve uygulanış biçimi açısından mümkün olduğunca benzemesi gerekir. Böylece katılımcıların yalnızca tabletin görünüşüne bakarak hangi grupta olduklarını anlaması engellenmeye çalışılır.

Bu nedenle “plasebo ilaçların içinde yalnızca şeker bulunur” ifadesi tam olarak doğru değildir. Plasebo genellikle etkisiz bir madde olarak tanımlansa da içeriği her araştırmada aynı olmayabilir.

Ayrıca plaseboların herkes için tamamen risksiz olduğu da söylenemez. Tablet içerisinde kullanılan yardımcı maddelere karşı alerji veya hassasiyet bulunabilir. Araştırma sırasında kişinin yaşadığı bazı rahatsızlıklar ise olumsuz beklentilerle ilişkili olabilir.

Bir tedavinin zarar vereceğini düşünmenin kişide olumsuz belirtiler oluşturmasına veya mevcut şikâyetleri artırmasına nocebo etkisi adı verilir. Örneğin kişi, kendisine verilen etkisiz bir tabletin baş ağrısı yapacağına inanırsa gerçekten baş ağrısı hissettiğini söyleyebilir.

Plasebo Hastaları Nasıl Etkiler?

Plasebo alan herkes aynı tepkiyi göstermez. Bazı kişiler belirgin bir rahatlama hissederken bazı kişilerde herhangi bir değişiklik görülmeyebilir. Etkinin gücü; değerlendirilen belirtiye, kişinin beklentilerine, önceki deneyimlerine ve tedavinin nasıl sunulduğuna göre farklılık gösterebilir.

Ağrı, mide bulantısı, yorgunluk ve stresle bağlantılı bazı şikâyetler plasebo yanıtından etkilenebilir. Fakat belirtilerin azalması, kişinin yaşadığı hastalığın tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Plasebo etkisiyle kendiliğinden iyileşmeyi de birbirinden ayırmak gerekir. Bazı hastalıkların veya şikâyetlerin belirtileri zaman içerisinde doğal olarak azalabilir. Kişi doktora başvurduğu sırada şikâyetleri en yüksek seviyedeyse birkaç gün sonra herhangi bir uygulama yapılmasa bile kendisini daha iyi hissetmeye başlayabilir.

İlgi görmek, dinlenmek, düzenli takip edilmek ve sağlık çalışanıyla güvene dayalı bir iletişim kurmak da kişinin iyilik hâline katkıda bulunabilir. Bu nedenle klinik araştırmalarda plasebo grubunda görülen her iyileşme doğrudan plasebo etkisi olarak değerlendirilmez. Hastalığın doğal seyri ve tedavi ortamının diğer unsurları da dikkate alınır.

Plasebo Etkisi ile Bazı Hastalar Kendini Daha İyi Hisseder

Plasebo alan bazı hastaların kendini daha iyi hissetmesi, yaşadıkları rahatlamanın uydurma olduğu anlamına gelmez. Ağrı algısındaki azalma veya bulantının hafiflemesi kişi açısından gerçek bir deneyim olabilir.

Beynin beklenti, öğrenme ve ödül sistemleri tedavi ortamına yanıt verebilir. Yapılan bazı çalışmalarda plaseboya bağlı ağrı azalması sırasında beynin ağrıyla ilişkili bölgelerinde değişiklikler gözlemlenmiştir. Bu nedenle plasebo etkisi uzun yıllardır nörobilim, psikoloji ve tıp alanlarının ortak araştırma konularından biridir.

Bununla birlikte plaseboyu mucizevi bir tedavi olarak görmek doğru değildir. Plasebo etkisi çoğunlukla kişinin hissettiği belirtiler üzerinde ortaya çıkar ve her hastada aynı sonucu vermez.

Kişinin kendini daha iyi hissetmesiyle laboratuvar değerlerinin düzelmesi veya hastalığın ilerleyişinin durması farklı durumlardır. Bu nedenle plasebo etkisi doktorun önerdiği tedavinin yerine kullanılmamalı, düzenli ilaçlar sağlık uzmanına danışılmadan bırakılmamalıdır.

Plasebo Etkisi Neden Herkeste Aynı Değildir?

Plasebo yanıtı kişinin kolay inanan, iradesiz veya hastalık hastası olmasıyla açıklanamaz. Aynı kişi bile farklı dönemlerde ve farklı belirtiler karşısında farklı ölçüde plasebo yanıtı gösterebilir.

Tedavinin nasıl anlatıldığı, kişinin sağlık çalışanına duyduğu güven, daha önce yaşadığı deneyimler ve o anki kaygı seviyesi sonucu etkileyebilir. Bu nedenle hangi kişinin plaseboya güçlü bir yanıt vereceğini önceden kesin olarak tahmin etmek kolay değildir.

Doktorun hastayı dikkatle dinlemesi, anlaşılır bilgi vermesi ve gerçekçi bir umut oluşturması tedavi deneyimini olumlu etkileyebilir. Bu durum yalnızca plasebo kullanılan araştırmalar için değil, gerçek ilaçların kullanıldığı tedaviler için de önemlidir.

Etkili bir ilacın farmakolojik yararıyla tedavi ortamının oluşturduğu olumlu beklenti birbirine eklenebilir. Ancak olumlu iletişim, tedavinin risklerini gizlemek veya hastaya kesin iyileşme sözü vermek anlamına gelmemelidir.

Klinik Araştırmalarda Plasebo Nasıl Kullanılır?

Yeni bir ilacın gerçekten işe yarayıp yaramadığını anlamak için gönüllüler çoğu zaman rastgele gruplara ayrılır. Bir grup araştırılan tedaviyi alırken diğer gruba plasebo verilebilir.

Çift kör çalışmalarda belirli bir süre boyunca ne katılımcılar ne de değerlendirmeyi yapan araştırmacılar kimin gerçek ilacı, kimin plaseboyu aldığını bilir. Böylece beklentilerin, araştırmacı yorumlarının ve tedavi ortamının araştırmanın sonucunu etkileme ihtimali azaltılmaya çalışılır. Randomize ve plasebo kontrollü araştırmalar, sağlık uygulamalarının etkisini değerlendirmede önemli yöntemlerden biridir.

Araştırmanın sonunda gerçek ilacı alan gruptaki değişim, plasebo grubundaki değişimle karşılaştırılır. İlacın sağladığı yararın plasebo grubunda görülen iyileşmeden anlamlı ölçüde fazla olması beklenir.

Bununla birlikte etkili ve gerekli bir tedavi bulunuyorsa hastayı tedavisiz bırakmak etik sorun oluşturabilir. Bu nedenle her klinik araştırmada plasebo kullanılması uygun değildir. Araştırmaların etik kurul değerlendirmesi, katılımcıların bilgilendirilmiş onayı ve düzenli güvenlik takibiyle yürütülmesi gerekir.